W Magazynie “Dziennika” (14-15.02) felieton Jakuba Żulczyka “Legenda, której nie było”. Młody prozaik zajmuje się w nim fenomenem legendy literackiej w Polsce i przywołuje samobójczą śmierć obiecującego pisarza Mirosława Nahacza, zmarłego tragicznie latem 2007 roku w wieku dwudziestu trzech lat.

Posłuchajmy: “Tak jak świat ma Jima Morrisona i Iana Curtisa, tak polska kultura też ma swe straceńcze legendy, z tym że u nas monopol ma na nie głównie literatura. (...) Jednak dlaczego pamiętamy Stachurę i Wojaczka, tym bardziej, że byli poetami? Czy ich tragiczne historie są aż tak elektryzujące? Może chodzi o ponadczasowość ich tekstów? Wydaje się, że nie; pamiętamy ich dlatego, że Polacy, za komunizmu pozbawieni kultury rzeczywiście masowej, z braku laku absorbowali kulturę lepszą lub gorszą, ale wysoką. (...) Teraz jest inaczej. Społeczeństwo się zmieniło: to społeczeństwo, w którym wydarzeniem sezonu jest związek starzejącej się aktorki z młodym, jurnym tancerzem, zaś tragiczna śmierć jednego z najzdolniejszych młodych pisarzy przechodzi – poza dwoma okolicznościowymi reportażami – praktycznie bez echa.”

Żeby nie było niedomówień: uważam, że Mirosław Nahacz był naprawdę uzdolnionym pisarzem. Recenzowałem jego debiut (“Osiemdziesiąt cztery”), natomiast drugą książką (“Bombel”) byłem już prawdziwie “trafiony”. Cóż za genialny słuch literacki, cóż za umiejętność sportretowania pokiereszowanej, prowincjonalnej i prostackiej mentalności – pełnej uprzedzeń, resentymentów, stereotypów itd.! Po “Bomblu” Nahacz wydał mi się nawet bardziej obiecującym autorem od Doroty Masłowskiej, bo – poniekąd – grali w jednej drużynie. Więc to, co napiszę dalej nie wynika ani z chęci pomniejszenia talentu MN, ani tym bardziej ze złych intencji sarkastycznego komentatora.

I jeszcze jedno zastrzeżenie – rozumiem emocje targające Jakubem Żulczykiem. Znał MN, kolegowali się – lub nawet przyjaźnili – przeżył więc samobójczą śmierć artysty intensywnie. Ta rana pewnie jeszcze niezaleczona... Te wszystkie wypadki takie absurdalne... Ja też kiedyś przeżyłem dwie śmierci moich (nieomalże) rówieśników i znajomych/przyjaciół. Obie totalnie nonsensowne... Więc staram się o empatię.

Ale Żulczyk w swym felietonie nie tyle czci pamięć autora “Osiem cztery”, co przy okazji formułuje pewne (gniewne) diagnozy o charakterze ogólniejszym. I tu sobie zatem popolemizujemy.

Zazdroszczę autorowi “Radia Armaggedon” pewności, z jaką formułuje swe tezy. To przykład sporej śmiałości, zwłaszcza, że obudowę tych rozpoznań stanowi dość uproszczona socjologia literatury. Streśćmy: dlaczego pisarze niegdyś (za komuny) mogli liczyć na to, że ich życie – byleby tylko nieco bardziej kolorowe lub/i dramatyczne od życia pospolitego zjadacza chleba - stanie się (jeśli tylko jeszcze dojdzie do tego wszystkiego samobójcza lub/i równie niekonwencjonalna śmierć) źródłem literackiej legendy, owionie je oddech straceńczego mitu artysty pozostającego poza wulgarnymi przejawami tego świata? Bo – odpowiada na to pytanie Żulczyk – nie mieliśmy kultury masowej, z jej idolami (ja dopowiem: aktorami z prawdziwej kinematografii, piosenkarzami z autentycznego ruchu muzycznego, showmanami z nielicencjonowanej przez władzę rozrywki). Naród zatem – z braku laku, jak to formułuje autor felietonu – szukał surogatów w kulturze wysokiej, a tam właśnie już czekali pisarze, osobliwie poeci – co zresztą Żulczyka dziwi – ze swymi pokiereszowanymi życiorysami, którzy, powtórzmy – z braku laku, jakoś tam się na quasi – straceńcze legendy nadawali...

Po pierwsze – doprawdy nie wiem, czemu Żulczyk dziwi się, że to poeci stawali się zazwyczaj w naszej kulturze postaciami legendarnymi? A niby kto miałby się stawać? Prozaicy ze “stajni Berezy”, nudni jak flaki z olejem? Byli socrealiści, którzy – przejrzawszy na oczy – budowali obóz opozycji wobec władz PRL? Rozmaici działacze coś tam skrobiący w swoich kajetach i publikujący przez nikogo nieczytane książki? A z rozrywki: reżyserzy i aktorzy utrzymywani z budżetu autokratycznego państwa, nawet jeśli pozwalali sobie na gesty krytyki wobec niego i silili się na quasi - niezależność? Artyści rockowi, których (tu racja) – jak twierdzi Żulczyk – było w Polsce co kot napłakał? Ale nawet przywoływany przez felietonistę Czesław Niemen – jako przykład idola – nie był artystą undergroundowym i bez względu na jego szlachetne intencje oraz naiwność (o których wciąż słyszę i czytam obecnie, pięć lat po jego śmierci) uchodził za twórcę poniekąd dworskiego (uświetnił występem np. gigantyczną fetę z okazji XXXV lecia PRL, kiedy było już dość dobrze wiadomo, co to za państwo).

Panie Jakubie – proszę wybaczyć familiarność – polska literatura była zawsze poezjocentryczna i to właśnie losy tak lekceważonych przez pana wierszokletów budziły jakieś tam namiętności. Naród intuicyjnie wiedział, że tylko poeci odporni są w największym stopniu na pokusy karier sponsorowanych przez władzę i zdolni do życia prawdziwie niezależnego.

To dopiero teraz się u nas zmienia, choć na Zachodzie ten twist dominanty zaszedł już znacznie wcześniej. I nie o kwestię niezależności mi idzie, tylko o rangę artystycznej wypowiedzi. Pisał o tym Czesław Miłosz, dobre kilkadziesiąt lat temu w wierszu “Ars poetica?” – “Ale te walki, gdzie stawką jest życie, toczy się w prozie. Nie zawsze tak było.”

Natomiast dziś, tak, zgadzam się – poeci mało kogo obchodzą. Dziś TGV literatury – to prozaicy i tam można by obecnie szukać straceńców... A czy są kandydaci – to już inna sprawa.

Tyle że – to po drugie – powstanie legendy artystycznej nie jest chyba aż tak uzależnione od inwazji kultury masowej i jej wszechwładnego panowania w społeczeństwie, które wyrzekło się wyższych kulturalnych ambicji (a tak pan mniej więcej charakteryzuje nasze społeczeństwo po 1989 roku). Przecież idole kultury masowej – także ci żenujący i sezonowi, których pan aluzyjnie przywołuje w postaci Joli Rutowicz – nie są żadnymi legendami. To marionetki kapryśnego zainteresowania publiki, która od zawsze potrzebowała i żywiła się plotką, ludyczną energią, sowizdrzalską i plebejską narracją. Oraz kiczem. A więc tu – pudło.

Po trzecie – narodziny legendy nie są prostą funkcją zjawisk społecznych czy kulturalnych. Legenda jest anomalią, transgresją - a nie konsekwencją w obrębie kulturalnych zjawisk.

Żeby człowiek kultury zyskał miano legendy musi być obdarzony charyzmą działającą na odbiorców; musi wieść życie wymykające się standardom normalności obowiązującym w danej społeczności; musi wreszcie uchodzić za buntownika (samobójcza śmierć bywa tego buntu ostatecznym przejawem). Taka jest właśnie recepta na legendę.

I teraz zapytajmy – czy Mirosław Nahacz był człowiekiem z charyzmą, czy wiódł życie transgresywne i czy dawał świadectwo buntu? Jakość jego dzieła jest tu – w tej perspektywie – nieco drugorzędna. Legendę tworzy życie, nie dzieło. Bo to życie nasyca legendarnością to, co się napisało.

I dalej – nie idzie też o to, jakie były intencje i prawdziwe życie wewnętrzne (duchowe) pisarza, chodzi o to, jaki jest odbiór społeczny jego czynów i jego literatury.

Otóż Nahacz żadnego z tych warunków – jeśli idzie o społeczny odbiór – nie spełnia. Nie był postacią charyzmatyczną społecznie (i nie mówię tu o środowiskowym odbiorze, tylko o powszechnej recepcji). Publicznie sprawiał wrażenie człowieka zagubionego, skromnego, introwertycznego. Pisarza świadomego co prawda swych działań, ale nie porywającego publiczności, nie mówiąc już o tłumach. Czy wiódł życie transgresywne (wciąż mówimy o zewnętrznych jego przejawach, nie o jego prywatnej psychomachii, która zapewne znana była najbliższym przyjaciołom)? Też nie. Słychać było co prawda o rozmaitych ekscentryzmach, narkotykach, jakichś aferach z zakłóceniem porządku publicznego. Ale to wszystko – z całym szacunkiem – wciąż standard licznych młodzieżowych zachowań (niestety). Czy był buntownikiem? Żulczyk przypomina, że autor “Bombla” zarabiał m.in. pisaniem scenariuszy dla telewizyjnych seriali. Był też fetowany (choć Kościelskich nie dostał, a w moim przekonaniu za “Bombla” właśnie powinien był tę nagrodę otrzymać!), słyszałem o twórczych stypendiach (być może się mylę). Studiował przykładnie kulturoznawstwo (elitarny kierunek na UW!) i zdaje się był niezłym studentem. I gdzie tu bunt?

Wszystko to nie skreśla, ani tym bardziej nie podważa indywidualnego dramatu istnienia, niedostępnego nam - przygodnym świadkom i czytelnikom - który musiał być udziałem tego człowieka, skoro skończył tak, jak skończył. Ale nie stał się on – paradoksalnie do tego, co powiada Żulczyk ganiący na swój sposób współczesny ekshibicjonizm celebrytów – udziałem publiczności. Jakość dzieła – znów, niestety – nie potrafi sama z siebie stworzyć legendy, danina z siebie jest tu – po raz trzeci: niestety – konieczna.

Dlatego właśnie Bursa, Wojaczek, Stachura, Milczewski – Bruno; a także Hłasko wciąż trwają w zbiorowej pamięci jako “kaskaderzy literatury” (to skądinąd marketingowy pomysł – zdaje się, że Jana Marxa – który w latach osiemdziesiątych publikował sążniste i histeryczne rozważania na ich temat), straceńcy, którzy uprawiali swoiste “życiopisanie” (termin Henryk Berezy), starając się beznadziejnie połączyć idealizm własnej twórczości z pełnym rozmaitych koszmarów (głównie psychiczno – emocjonalnych) życiem. Oni te koszmary ujawniali na zewnątrz nie tylko piórem, ale całymi sobą...

Rzecz kolejna, poniekąd optymistyczna - jeśli Mirosław Nahacz miałby stać się legendą literacką – to tylko w przyszłości. Kiedy kolejne generacje odnajdą w jego życiu wariant swojego losu. Bo na razie jest pisarzem – człowiekiem istotnym dla swoich rówieśnych, których starsi – w tym piszący te słowa – pewnie nie ogarniają. Dzieło – życia i pióra – musi czasem poczekać, by znaleźć swych entuzjastów.

I ostatnia sprawa – znów zacytujmy fragment felietonu: “Nigdy nie powinien umrzeć w ten sposób – ale skoro tragedia już się stała, powinien zostać większą legendą niż Stachura, Wojaczek i Bursa razem wzięci. Pomimo 23 lat w chwili śmierci przeżył od nich dużo więcej i miał dużo więcej do powiedzenia. (...) Tymczasem zostaliśmy z milczeniem i garstką zdawkowych nekrologów. Mirek Nahacz to legenda, której nie było”.

Jak się rzekło – nie było, ale jeszcze może być. To raz. Ale dwa – cóż to za szybkie pióro, które tak łatwo niweluje doświadczenie życiopisania Stachury, Bursy czy Wojaczka? Życie Bursy liznęła II wojna światowa, nędza czasów powojennych, stalinizm, nieuleczalna w tamtych czasach choroba. Wojaczek i Stachura musieli radzić sobie w szarzyźnie PRL-u, która napiętnowała wszelką oryginalność, musieli też zmagać się z chorobą psychiczną. A ich tzw. “życie wewnętrzne”, to piekło osobowościowego zapętlenia.

Wydaje mi się, że nie powinno się tak łatwo negować czyichś demonów, bo nie wiemy w istocie jak były potężne. Ze współczuciem myślę o tym, co wymienieni przez Żulczyka twórcy przeżyli i ze smutkiem rozważam, co mieliby jeszcze do powiedzenia.