Once upon a time; dawno, dawno temu – czyli w połowie lat 80. dwudziestego wieku szliśmy sobie we trzech ulicą Puławską w Warszawie. Ja i dwóch moich przyjaciół z niegdysiejszej humanistycznej klasy XLII Liceum Ogólnokształcącego im. Marii Konopnickiej. Dawne przyjaźnie podobno są najbardziej żywotne. Kto to powiedział: “ufaj tylko starym przyjaciołom, pal tylko starym drewnem, czytaj tylko stare książki”? Benjamin Franklin? A może Francis Bacon? Ktokolwiek to był, mam nadzieję, że miał rację. Lata płyną, a nasze więzi, zadzieżgnięte podczas męki na lekcjach biologii, geografii czy języka rosyjskiego (ach te czytanki o Leninie i Rewolucji Październikowej!) wciąż wydają się żywe. Nie widujemy się często – każdy z nas ma swoje zobowiązania, życiowe obciążenia i własne kłopoty – ale prawdziwa przyjaźń jest jak wieczny ognik: tli się w ukryciu, ale wystarczy powiew, by rozgorzała - gdy trzeba (mam nadzieję).

Ale wtedy, w połowie mrocznych (właśnie skończył się stan wojenny) i nudnych (nie było widać żadnych ciekawych perspektyw) lat 80. spotkaliśmy się niezobowiązująco, by pogadać – ot tak – o nas, o rzeczywistości, o świecie. W ZSRR, zwanym wtenczas Związkiem Radzieckim, do władzy doszło właśnie nowe pokolenie aparatczyków. Generalnym Sekretarzem KPZR (Komunistycznej Partii Związku Radzieckiego) został młody (przynajmniej jak na sowieckie warunki) Michaił Gorbaczow. Bardzo chciałem wiedzieć, co o tym myślą moi uczeni kumple. Studiowali wszak politologię, socjologię, filozofię – byli bliżej prawdziwego świata niż ja, skromny adept filologii polskiej, zanurzony wówczas w lekturze dawnych literackich tekstów.

Pytałem, ale oni skłonni byli raczej milczeć. Wreszcie Piotrek sformułował diagnozę: “Przed nami ze dwadzieścia pięć lat zamordyzmu. Gorbaczow jest młody, już on nam pokaże.” Sławek na takie dictum pokiwał głową, a ja przełknąłem tylko ślinę.

Nasze obawy okazały się płonne. Mylili się moi przyjaciele, myliłem się i ja przyznając rację ich pesymistycznym rozpoznaniom. Nikt nie jest prorokiem swojej epoki, chciałoby się rzec. Zwłaszcza, gdy ma się po dwadzieścia kilka lat, jest się przekonanym o własnej nieśmiertelności i posiada się to młodzieńcze poczucie siły, które pozwala na dezynwolturę i nieliczenie się z realiami. Ale co tam my! W końcu myliło się wtedy wielu uczonych sowietologów, ze słynnym Zbigniewem Brzezińskim na czele.

Jakoś tak mniej więcej w tym samym czasie wybrałem się z kumplem Grzesiem (też chodziliśmy do tej samej licealnej klasy, a potem studiowaliśmy polonistykę) na poetyckie spotkanie w anińskim czy może raczej wawerskim domu kultury. Gwiazdą wieczoru nie był wszakże żaden artysta, tylko słynny podówczas krytyk literacki i autor licznych parapodręczników – Piotr Kuncewicz. Była to twarz znana z mediów; jego literackie felietony drukowała na okrągło prasa, maturzyści przygotowywali się z jego książek, bo stanowiły przystępne połączenie bryku z ogólnohistorycznymi omówieniami – jednym słowem: autorytet. Otaczał go wianuszek wielbicieli, a wśród nich wyróżniał się pewien niepełnosprawny mężczyzna poruszający się o kulach, któremu najwyraźniej wielką przyjemność sprawiał fakt, że jest ze słynnym krytykiem po imieniu.

Pytany o przyszłość polskiej poezji, Kuncewicz odpowiedział, zastrzegając się oczywiście, że jego zdaniem czeka nas erupcja liryki surrealistycznej, wierszy zapisujących grę wolnej wyobraźni, uwolnionej od kontekstów filozoficznych a zwłaszcza egzystencjalnych. Miałaby to być poezja wypreparowana z realiów, swingująca sobie w metaforyce i języku.

W Krakowie właśnie mniej więcej wtedy powstawał “bruLion”, a Marcin Świetlicki szlifował pewnie jedne z tych pierwszych swoich wierszy, które potem zdecydował się opublikować w poważnej, a nie młodzieżowej już, prasie...

Oj mylił się Kuncewicz, mylił, ale i nie mylił do końca – że wspomogę się frazą podpatrzoną u Jerzego Pilcha. Bo gdzieś tam już dojrzewała poetycka wizja Andrzeja Sosnowskiego, a i jego przyszli akolici i naśladowcy też.

Jak wspomniałem, za tak zwanej późnej komuny był Kuncewicz krytykiem i eseistą akceptowanym oraz koncesjonowanym przez władze. Na jego korzyść wypada zapisać, że w swych artykułach i książkach przyjmował strategię interpretatora życzliwego pisarzom. Umiał napisać dwa, trzy miłe i pozytywne zdania nawet o takich poetach, o których pies z kulawą nogą nie słyszał.

Jakiś czas przed śmiercią Piotra Kuncewicza, która miała miejsce nie tak znów dawno, dowiedziałem się, że był masonem, a nawet jakąś ważną szychą w tej organizacji (stowarzyszeniu? ruchu?). Jako mason wystąpił nawet w telewizji, już w demokratycznych czasach. Wyglądał źle, a to, co mówił o świecie, życiu itp. ocierało się, niestety, o banał. To było przykre doświadczenie. Oglądając podówczas telewizję, pomyślałem sobie, że świadomość konieczności wycofania się z życia publicznego we właściwym czasie bywa formą łaski.

Przypadek Piotra Kuncewicza – krytyka (o którym myślę teraz z umiarkowaną sympatią, a może raczej wyrozumiałością) jest jednak kształcący o tyle, że zadaje kłam popularnemu w niektórych kręgach poglądowi, jakoby masoni rządzili światem.

Gdyby tak rzeczywiście było – poezja polska dziś wyglądałaby dokładnie tak, jak jej rozwój w połowie lat 80. projektował Piotr Kuncewicz.