O Witoldzie Zalewskim mało kto pewnie pamięta. Ten żołnierz AK, uczestnik Powstania Warszawskiego, po wojnie wrósł w nowe uwarunkowania polityczne i z czasem stał się jednym z wiodących socrealistów. To spod jego ręki wyszła chyba najbardziej znana (przynajmniej z tytułu!) powieść czasów stalinowskich: “Traktory zdobędą wiosnę”. Przywoływana, incydentalnie, stała się niejako ikoną literatury czasów realizmu socjalistycznego. Za to niegdysiejsze zaangażowanie Zalewski zapłacił później cenę społecznej niepamięci (bo raczej nie napiętnowania) i egzystencji na marginesie zainteresowania krytyki literackiej. Dopóki istniał jeszcze PRL, czasami pisano o nim i o jego kolejnych powieściach w reżimowych i koncesjonowanych przez reżim pismach, zazwyczaj fachowych (“Literatura”, “Miesięcznik Literacki” itp.). Kiedy PRL przeminął, pisarz popadł w niemal totalne zapomnienie...

“Traktory zdobędą wiosnę” to rzeczywiście okropna książka, jakby wzorcowa matryca prozy publicystycznej i propagandowej. W podręczniku dla szkół ponadgimnazjalnych, którego jestem współautorem, nie wahaliśmy się zamieścić fragmentów tej powieści dla zilustrowania cech charakterystycznych i dystynktywnych prozy tamtego czasu.

Ale przecież, wypada o tym wspomnieć dla porządku i ścisłości, Zalewski wyzwolił się z niewoli socrealizmu z fasonem. Chociaż czy jego późniejsze powieści rzeczywiście... no właśnie – dają asumpt do stwierdzenia, że artysta wstąpił na drogę rzetelnej i ciekawej ekspresji twórczej czy raczej są świadectwem swoistej pokuty, gdyby tylko bazować na opiniach krytyki literackiej?

Zalewski nigdy nie był ulubieńcem publiczności i nigdy nie zyskał statusu pisarza popularnego. Tworzył i wydawał aż do późnych lat osiemdziesiątych, ale jego dzieło nie stało się przedmiotem nadmiernej uwagi elit krytycznych, a już zwyczajnych czytelników na pewno. Nie był autorem żadnego bestsellera, po 1989 roku nie odebrał żadnej powszechnie rozpoznawanej nagrody literackiej (wcześniej zresztą też – to raczej władza honorowała go branżowymi laurami, które zapewne przynosiły i wymierne profity, i środowiskowy splendor, ale też pewnie nic więcej ponad to).

Rocznik 1921, był rówieśnikiem Kolumbów, jednak jego droga życiowa była inna. Przeżył wojnę i dołączył do “pryszczatych” (m.in. Tadeusz Konwicki, Andrzej Mandalian, Kazimierz Brandys). A później nie przyłączył się, jak wielu z nich, do opozycji politycznej w czasach dojrzałego PRL-u. Pozostał na uboczu i nie angażował się (przynajmniej oficjalnie – nie znam ewentualnych dokumentów, które znaleźć by można było w teczkach SB-ecji, jeśli takie istnieją). Pisał powieści, eseje i reportaże osadzone w historii – od powstań narodowych w XIX wieku (“Ostatni postój”) po czasy nam bliższe (“Widoki Żółtej Rzeki”). Jego proza lokuje się gdzieś pomiędzy konfesjami Konwickiego (choć bez ich natrętnego autobiografizmu ale też i bez tej charyzmy, co u autora “Sennika współczesnego”) oraz egzystencjalno – historiozoficznymi tekstami Iwaszkiewicza rozpatrującego osamotnienie i niemoc jednostki ludzkiej wrzuconej przez los w żarna polityki i młyny procesów historycznych.

Nie umiem powiedzieć, czy Zalewski w swej postsocrealistycznej twórczości był pisarzem wybitnym - na pewno pozostał pisarzem na swój sposób ciekawym. Jego proza popaździernikowa mocno zdystansowała się wobec opisywanej rzeczywistości: nie przynosiła jawnych, aluzyjnych diagnoz i nie dawała się łatwo wpisać w bieżące uwikłania naszych polskich dziejów. A sam autor nie zdeklarował się (chyba?) jasno, wybierając coś w rodzaju splendid isolation, do czego każdy twórca zresztą ma prawo. Jego liczni rówieśnicy, przeciwnie – podpisywali protesty, działali, odmawiali publikacji w oficjalnym PRL- owskim obiegu literackim i tworzyli dla niezależnych wydawnictw lub, po prostu, milczeli. On milczał (ale to jednak wtenczas było formą zgody na rzeczywistość), pisząc rzeczy – no tak – apolityczne; ale wszak bardzo artystycznie przyzwoite.

W pisarstwie Zalewskiego dostrzegam świadectwo rzetelności - to co najmniej. W innych czasach i w innych okolicznościach taki twórca miałby z pewnością swoje miejsce w artystycznym panteonie. Nawet jeśli nie byłby obecny ze swymi dziełami w lekturach szkolnych (a i tak nie jest), to z pewnością zajęliby się nim akademicy. A o tym też dość głucho. Tak oto ciekawy realista, lubiący psychologizowanie, zdolny portrecista świata odchodzi w totalną, chyba, niepamięć.

Prasowe klepsydry właśnie doniosły, że autor “Broni” oraz wieloletni kierownik literacki filmowego zespołu “Tor”, w którym powstało wiele nadzwyczaj intrygujących filmów, zmarł. Nie poinformował o tym fakcie bezpośrednio ani “Dziennik”, ani “Gazeta Wyborcza”, nie słyszałem newsa w telewizjach (TVN i Polsat. Tzw. publicznej telewizji staram się nie oglądać).

Kilka dni później (10.02) odszedł Jan Błoński, legendarny krytyk i badacz literatury. Postać znana i uznana, zapewne ostatni z “książąt krytyki literackiej”, takich jak Jerzy Kwiatkowski, Artur Sandauer czy Andrzej Kijowski. Ich teksty czytano i liczono się z nimi. Mieli wymierny wpływ na kształtowanie się życia kulturalnego, a ich werdykty potrafiły często zniweczyć, bądź dać kopa niejednej karierze literackiej.

Naukowe zasługi Jana Błońskiego pozostają poza jakimkolwiek kwestionowaniem, działalność krytyczna, zwłaszcza ta późna... No cóż, “Odmarsz” czy “Zmiana warty” to oczywiście klasyka. Ale trzeba też pamiętać, że w ostatnich latach, dopóki Jan Błoński nie wycofał się z czynnego życia zawodowego wskutek postępującej choroby (plotki o Alzheimerze krążyły oczywiście swobodnie w środowisku, pierwszym – bodajże – który zechciał o tym napisać otwartym tekstem, nazywając rzecz po imieniu, był – chyba? - Stefan Chwin w “Dzienniku dla dorosłych”), szefował jury dwóch najbardziej wówczas prestiżowych nagród literackich (im. Kościelskich i NIKE). A właśnie ten okres (lata 90.) przyniósł dość powszechną krytykę werdyktów owych gremiów. Sam pamiętam zaskoczenie, gdy Profesor tłumaczył przyznanie NIKE słabiutkiemu “Pieskowi przydrożnemu” argumentem, że Czesław Miłosz nie otrzymał do tej pory żadnej ważnej krajowej nagrody literackiej, więc... “należy mu się” (sic!).

Ale to oczywiście drobnostki, po latach nikt nie będzie dzielił włosa na czworo i wyciągał na jaw tego czy innego “obsuwu” krytycznoliterackiego. Jan Błoński już za życia był pomnikiem. Teraz to się tylko ugruntuje. I słusznie.

Wiadomości o śmierci Profesora pojawiły się na portalach internetowych (Onet otworzył nawet księgę kondolencyjną), telewizja (przynajmniej TVN) sprawę oczywiście zlekceważyła. Dopiero późnym wieczorem TVN24 umieściła tę wiadomość na pasku, ale pewnie dlatego, że doszły do telewizyjnych dziewcząt i chłopców okładki gazet, które miały się ukazać następnego dnia, a są omawiane na antenie po godzinie 23.

Cóż, takie sytuacje przewidział już lata temu Czesław Miłosz, pisząc sarkastycznie w poemacie “Oskarżyciel”, że jego nazwisko pojawi się w encyklopediach gdzieś między tuzinem Millerów i Mickey Mouse...